Lịch sử Thành Hồ Phú Yên: Tòa thành Champa cổ giữa lòng đất Phú

Thành Hồ Phú Yên là một di tích khảo cổ đặc biệt nằm bên bờ sông Đà Rằng, thuộc khu vực Phú Hòa của tỉnh Đắk Lắk hiện nay. Trước ngày 01/07/2025, địa điểm này thuộc xã Hòa Định Đông, huyện Phú Hòa, tỉnh Phú Yên. Sau khi tỉnh Phú Yên và tỉnh Đắk Lắk được hợp nhất, khu vực di tích nằm trong địa bàn xã Phú Hòa 1, tỉnh Đắk Lắk.

Trong lịch sử, Thành Hồ Phú Yên còn được biết đến với tên gọi thành cổ An Nghiệp. Dấu tích thành lũy nằm ở vị trí đặc biệt: phía nam hướng ra sông Đà Rằng, phía tây giáp vùng đồi núi, trong khi phía bắc và phía đông mở ra đồng bằng. Vị trí này khiến tòa thành vừa có giá trị phòng thủ vừa thuận lợi cho giao thương giữa đồng bằng ven biển và vùng núi phía tây.

Những nghiên cứu khảo cổ cho thấy Thành Hồ là một trung tâm quan trọng của văn hóa Champa tại khu vực Phú Yên. Các cuộc khảo sát và khai quật đã phát hiện đồ gốm, vật liệu kiến trúc, dấu tích công trình cổ và nhiều hiện vật giúp phục dựng phần nào đời sống của cư dân trong quá khứ.

Điểm đặc biệt của Thành Hồ Phú Yên là niên đại của di tích vẫn còn là vấn đề được các nhà nghiên cứu tiếp tục thảo luận. Một số kết quả khảo cổ xác định phần thành và kiến trúc thuộc khoảng thế kỷ V–VII, trong khi các nghiên cứu khác cho rằng tòa thành có thể được xây dựng hoặc tiếp tục sử dụng trong các giai đoạn muộn hơn. Chính sự tồn tại qua nhiều lớp văn hóa khiến Thành Hồ trở thành một nguồn tư liệu quan trọng để nghiên cứu lịch sử Champa ở miền Trung Việt Nam.

1. Tổng quan về Thành Hồ Phú Yên

Thành Hồ Phú Yên là một trong những di tích khảo cổ quan trọng nhất của khu vực phía nam Trung Bộ. Tòa thành nằm bên sông Đà Rằng và giữ vị trí đặc biệt trên tuyến kết nối giữa đồng bằng Tuy Hòa với vùng núi phía tây.

Thành Hồ không còn giữ nguyên diện mạo của một tòa thành cổ hoàn chỉnh. Ngày nay, phần nổi bật nhất là những bờ thành đất, dấu tích hào nước, khu vực nội thành và các dấu vết kiến trúc nằm trong lòng đất.

Tuy nhiên, chính những dấu tích còn lại lại mang giá trị lớn đối với khảo cổ học. Qua từng lớp đất và từng loại hiện vật, các nhà nghiên cứu có thể tìm hiểu về kỹ thuật xây dựng, đời sống cư dân và quá trình phát triển của trung tâm Champa cổ.

Thành Hồ Phú Yên cũng có giá trị đặc biệt vì nằm trong một hệ thống di tích Champa phong phú của khu vực Phú Yên như Tháp Nhạn, bia Chợ Dinh, di tích Núi Bà và nhiều phế tích khác.

Khi đặt Thành Hồ trong toàn bộ mạng lưới này, có thể thấy đây không phải một công trình đơn lẻ mà là một thành phần của không gian lịch sử Champa rộng lớn ở lưu vực sông Đà Rằng.

2. Vị trí Thành Hồ Phú Yên hiện nay

Trước năm 2025, Thành Hồ được xác định ở khu vực xã Hòa Định Đông, huyện Phú Hòa, tỉnh Phú Yên. Sau đợt sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025, khu vực Hòa Định Đông được sáp nhập vào xã Phú Hòa 1, tỉnh Đắk Lắk.

Theo các tài liệu giới thiệu di tích, Thành Hồ nằm ở bờ bắc, hay tả ngạn, sông Đà Rằng. Di tích cách trung tâm Tuy Hòa khoảng 12 km và cách cửa sông Đà Diễn khoảng 14–15 km về phía tây.

Vị trí này đặc biệt quan trọng vì sông Đà Rằng là một trong những tuyến sông lớn của khu vực Nam Trung Bộ. Dòng sông kết nối vùng biển với không gian cao nguyên phía tây, tạo ra một hành lang tự nhiên cho con người, hàng hóa và văn hóa.

Chính vị trí địa lý đó giúp Thành Hồ Phú Yên có thể vừa đóng vai trò phòng thủ vừa trở thành một trung tâm giao lưu kinh tế và văn hóa.

3. Nguồn gốc tên gọi Thành Hồ

Tên gọi “Thành Hồ” là tên được sử dụng phổ biến trong dân gian sau này.

Một trong những cách giải thích được các tư liệu địa phương nhắc tới là bên trong khu thành có nhiều hồ nước. Một số hồ được hình thành do người xưa lấy đất để đắp bờ thành.

Theo khảo sát hiện đại, bên trong khu vực thành vẫn còn những hồ nước sâu khoảng 4–5 mét. Các hố nước này có thể liên quan trực tiếp đến quá trình lấy đất xây dựng thành lũy.

Ngoài tên Thành Hồ, di tích còn từng được biết đến với tên thành cổ An Nghiệp trong các tài liệu lịch sử thời Nguyễn.

Sự tồn tại của nhiều cách gọi khác nhau cho thấy địa điểm này đã được nhiều thế hệ nhận biết và diễn giải theo những bối cảnh lịch sử khác nhau.

4. Niên đại Thành Hồ Phú Yên

Niên đại là một trong những vấn đề đáng chú ý nhất khi nghiên cứu Thành Hồ Phú Yên.

Một số nguồn giới thiệu dựa trên kết quả khai quật năm 2003–2004 cho biết đồ gốm dân dụng và gốm kiến trúc được tìm thấy tại đây có niên đại khoảng thế kỷ V đến thế kỷ VII.

Bảo tàng Lịch sử Quốc gia cũng từng giới thiệu kết quả nghiên cứu cho rằng thành Hồ được xây dựng sớm trong lịch sử Champa và có thể là một trung tâm lớn về chính trị, kinh tế của một khu vực.

Tuy nhiên, các nghiên cứu khác đưa ra những cách định niên đại rộng hơn. Một số học giả cho rằng tòa thành có thể được xây dựng vào khoảng thế kỷ XII và tiếp tục được sử dụng đến những thế kỷ sau. Có nghiên cứu lại đưa niên đại của thành vào khoảng thế kỷ VI–VII đến thế kỷ XV–XVI.

Vì vậy, khi viết về Thành Hồ Phú Yên, không nên khẳng định tuyệt đối rằng toàn bộ công trình tồn tại liên tục từ thế kỷ V đến thế kỷ XV. Cách diễn đạt thận trọng hơn là: các kết quả khảo cổ xác định những lớp kiến trúc và hiện vật quan trọng từ khoảng thế kỷ V–VII, trong khi niên đại xây dựng, tu bổ và thời gian sử dụng của toàn bộ tòa thành vẫn còn được nghiên cứu.

5. Thành Hồ và văn hóa Champa

Thành Hồ Phú Yên thường được nghiên cứu trong mối liên hệ với văn hóa Champa ở miền Trung Việt Nam.

Các công trình nghiên cứu cho thấy Phú Yên lưu giữ nhiều dấu tích Champa thuộc các giai đoạn khác nhau. Trong không gian đó, Thành Hồ nổi bật bởi quy mô và vị trí chiến lược.

Một số nghiên cứu khảo cổ đặt Thành Hồ trong không gian Kauthara–Champa. Đây là một vấn đề cần được trình bày theo hướng học thuật vì ranh giới và tổ chức chính trị của các tiểu quốc Champa cổ không thể hoàn toàn đồng nhất với địa giới hành chính hiện đại.

Điều có thể khẳng định từ các tư liệu vật chất là Thành Hồ nằm trong một mạng lưới văn hóa Champa có liên hệ với các trung tâm ở miền Trung.

Các hiện vật gốm, vật liệu xây dựng, tượng và dấu tích kiến trúc cho thấy nơi đây từng có đời sống cư trú và sinh hoạt văn hóa phát triển.

6. Vị trí chiến lược bên sông Đà Rằng

Một trong những lý do khiến Thành Hồ Phú Yên có giá trị lịch sử đặc biệt là vị trí của nó bên sông Đà Rằng.

Nếu nhìn toàn bộ đồng bằng Tuy Hòa như một vùng mở ra phía biển, Thành Hồ nằm ở vị trí chuyển tiếp giữa đồng bằng ven biển và không gian núi phía tây.

Phía nam là sông. Phía tây là đồi núi. Phía bắc và phía đông là đồng bằng.

Cấu trúc tự nhiên này tạo ra một vị trí dễ phòng thủ nhưng vẫn thuận lợi để kiểm soát tuyến di chuyển giữa vùng biển và vùng cao.

Một trung tâm nằm tại đây có thể kiểm soát tuyến đường thủy trên sông đồng thời theo dõi các tuyến đường bộ đi lên Tây Nguyên.

Vì vậy, Thành Hồ thường được các nhà nghiên cứu mô tả như một cửa ngõ lên vùng Thượng Nguyên trong không gian Champa.

7. Kiến trúc và quy mô Thành Hồ Phú Yên

Thành Hồ Phú Yên có bình đồ gần hình chữ nhật, với các bờ thành chính theo các hướng đông, tây, nam và bắc.

Mặt phía nam của thành giáp sông Đà Rằng. Phía tây liên quan tới khu vực núi đồi. Phía bắc và phía đông giáp vùng đồng bằng.

Ngoài bốn bờ thành chính còn có một bờ thành chạy theo hướng bắc–nam, chia khu vực thành hai phần. Phần phía tây được gọi là thành nội, còn phần phía đông được gọi là thành ngoại.

Diện tích toàn khu khoảng 1 km². Bờ thành phía đông hiện còn khá rõ, với một đoạn được các tư liệu ghi nhận dài khoảng 719 mét.

Một số đoạn bờ thành cao khoảng 5 mét và mặt thành rộng nhiều mét. Những thông số này cho thấy đây không phải một ụ đất nhỏ mà là một hệ thống thành lũy có quy mô đáng kể.

8. Thành nội, thành ngoại và bờ thành giữa

Một điểm đặc biệt của Thành Hồ Phú Yên là hệ thống bờ thành không chỉ tạo thành một vòng khép kín đơn giản.

Bờ thành thứ năm chạy theo hướng bắc–nam và chia khu vực thành nội và thành ngoại. Cách tổ chức này cho thấy tòa thành có cấu trúc phức tạp hơn một khu dân cư được bao bọc đơn thuần.

Bờ thành giữa được một số tư liệu ghi nhận dài khoảng 920 mét. Một phần ở phía bắc đã bị phá để phục vụ việc dẫn nước.

Phần thành phía đông hiện là khu vực dễ quan sát nhất. Đây cũng là nơi các nhà nghiên cứu có thể nhận thấy những lớp đất chồng lên nhau, cho thấy bờ thành đã được tu bổ nhiều lần.

Việc phát hiện nhiều lớp tu bổ rất quan trọng. Nó cho thấy Thành Hồ không phải một công trình được xây dựng một lần rồi bỏ đi ngay lập tức mà đã trải qua những giai đoạn thay đổi trong quá trình tồn tại.

9. Hệ thống hào nước và phòng thủ

Bên ngoài những bờ thành là hệ thống hào nước. Đây là thành phần quan trọng trong cấu trúc phòng thủ của Thành Hồ Phú Yên.

Hào có tác dụng tạo khoảng cách giữa bờ thành và khu vực bên ngoài. Khi kết hợp với độ cao của tường đất, hào nước làm cho việc tiếp cận thành trở nên khó khăn hơn.

Một số hồ nước nằm bên trong khu thành có thể vừa cung cấp nguồn nước vừa liên quan đến việc lấy đất để đắp thành.

Cách kết hợp giữa địa hình sông, núi, hào và bờ thành cho thấy người xây dựng đã tận dụng rất tốt điều kiện tự nhiên.

Đây là một trong những đặc điểm khiến Thành Hồ trở thành một công trình có giá trị đối với nghiên cứu kỹ thuật xây dựng thành lũy cổ ở miền Trung.

10. Các cuộc khảo sát và khai quật khảo cổ

Việc nghiên cứu Thành Hồ Phú Yên đã diễn ra từ đầu thế kỷ XX.

Nhà khảo cổ và kiến trúc sư người Pháp Henri Parmentier đã khảo sát Thành Hồ và thực hiện những bản vẽ tương đối chi tiết về tòa thành.

Những bản vẽ và mô tả đầu thế kỷ XX trở thành nguồn tư liệu quan trọng để so sánh với tình trạng di tích hiện nay.

Một bước tiến quan trọng diễn ra vào hai năm 2003–2004, khi Viện Khảo cổ học Việt Nam phối hợp với Bảo tàng Phú Yên tổ chức khai quật.

Diện tích khai quật khoảng 200 m². Các nhà khảo cổ phát hiện dấu tích công trình kiến trúc cổ nằm dưới lòng đất với mật độ tương đối dày.

Kết quả khai quật cung cấp thêm dữ liệu về cấu trúc cư trú, kiến trúc và vật liệu xây dựng tại Thành Hồ.

11. Những hiện vật khảo cổ được phát hiện

Các cuộc khai quật tại Thành Hồ Phú Yên phát hiện nhiều loại đồ gốm dân dụng và gốm kiến trúc.

Những hiện vật này bao gồm các dạng gốm phục vụ đời sống sinh hoạt, ngói và vật liệu kiến trúc.

Niên đại của một số nhóm hiện vật được xác định khoảng thế kỷ V–VII, phù hợp với nhận định về giai đoạn sớm của tòa thành.

Vật liệu xây dựng cũng cung cấp thông tin về kỹ thuật xây dựng. Thành chủ yếu được đắp bằng đất, có xen đá nhỏ và một số vị trí được gia cố bằng gạch.

Những viên gạch tìm được có kích thước lớn và đặc điểm khác với nhiều loại gạch xây dựng hiện đại. Chúng là nguồn tư liệu quan trọng để tìm hiểu kỹ thuật kiến trúc của cư dân cổ.

12. Hòn Mốc và dấu tích kiến trúc cổ

Phía tây khu vực nội thành của Thành Hồ Phú Yên có một ngọn núi nhỏ mang tên Hòn Mốc.

Trên Hòn Mốc còn tìm thấy vật liệu xây dựng của những công trình cổ. Các nhà nghiên cứu từng nhận định khu vực này có thể liên quan tới tháp canh hoặc các công trình kiến trúc phục vụ tòa thành.

Đầu năm 2006, tại Hòn Mốc phát hiện 4 pho tượng cổ có niên đại khoảng thế kỷ VII–X.

Những hiện vật này có giá trị lớn về lịch sử nghệ thuật vì chúng giúp cho việc nghiên cứu Thành Hồ không chỉ dừng ở thành lũy quân sự.

Chúng còn mở ra khả năng tìm hiểu đời sống tôn giáo, tín ngưỡng và nghệ thuật điêu khắc của cư dân Champa tại khu vực.

13. Thành Hồ trong giao thương giữa đồng bằng và Tây Nguyên

Vị trí bên sông Đà Rằng giúp Thành Hồ Phú Yên trở thành một địa điểm thuận lợi cho giao lưu giữa các vùng.

Từ vùng đồng bằng ven biển, các tuyến đường theo sông và đường bộ có thể hướng về phía tây, tiến vào khu vực cao nguyên.

Đây là yếu tố quan trọng để giải thích vì sao Thành Hồ có thể trở thành một trung tâm có vai trò vượt ra ngoài phạm vi một thành lũy quân sự.

Hàng hóa, con người và những yếu tố văn hóa có thể di chuyển qua các tuyến giao thông này. Sự giao lưu đó góp phần tạo nên một không gian văn hóa có nhiều lớp và nhiều nguồn ảnh hưởng.

Với vị trí án ngữ trên tuyến kết nối đồng bằng và miền núi, Thành Hồ có thể được nhìn như một cửa ngõ vào vùng Thượng Nguyên trong hệ thống Champa.

14. Thành Hồ và sự kiện năm 1578

Một mốc quan trọng trong lịch sử về sau của Thành Hồ Phú Yên là năm 1578.

Theo một số tư liệu địa phương, vào năm 1578, Quận công Lương Văn Chánh dẫn quân đánh lấy Thành Hồ. Trong trận đánh này, tướng Cao Các tử trận.

Sau sự kiện đó, khu vực Thành Hồ tiếp tục có vai trò trong quá trình người Việt mở rộng cư trú và tổ chức quản lý vùng đất Phú Yên.

Đây là mốc cần phân biệt với năm 1471. Chiến dịch của vua Lê Thánh Tông năm 1471 có ảnh hưởng rất lớn đến cục diện Champa ở miền Trung, nhưng không nên viết rằng Thành Hồ ngay năm đó đã được sáp nhập vào Đại Việt.

Tư liệu địa phương hiện gắn việc Lương Văn Chánh đánh Thành Hồ với năm 1578, sau đó quá trình khai phá và tổ chức vùng đất tiếp tục dẫn tới sự thành lập phủ Phú Yên vào năm 1611.

15. Từ Thành Hồ đến quá trình hình thành Phú Yên năm 1611

Năm 1611, chúa Nguyễn Hoàng cho thành lập phủ Phú Yên.

Đây là một mốc quan trọng trong lịch sử vùng đất Phú Yên.

Thành Hồ không phải thủ phủ của phủ Phú Yên mới theo nghĩa một trung tâm hành chính hiện đại, nhưng vùng đất xung quanh tòa thành đã nằm trong quá trình chuyển đổi lớn về dân cư, tổ chức xã hội và quản lý lãnh thổ.

Những di tích và địa danh còn lại cho thấy quá trình chuyển tiếp từ không gian Champa sang không gian Đại Việt diễn ra qua nhiều giai đoạn chứ không phải chỉ bằng một sự kiện duy nhất.

Chính vì thế, Thành Hồ Phú Yên có giá trị đặc biệt trong nghiên cứu quá trình giao thoa Việt–Chăm tại khu vực Nam Trung Bộ.

16. Giá trị lịch sử của Thành Hồ Phú Yên

Thành Hồ Phú Yên có giá trị trước hết ở khả năng cung cấp tư liệu về lịch sử Champa tại miền Trung.

Quy mô thành lũy cho thấy đây từng là một trung tâm có vị trí quan trọng.

Những dấu tích kiến trúc, gốm và tượng cổ lại cung cấp thêm thông tin về đời sống kinh tế, xã hội, tôn giáo và nghệ thuật.

Giá trị thứ hai nằm ở vị trí địa lý. Thành Hồ giúp nghiên cứu mối quan hệ giữa vùng đồng bằng Tuy Hòa với miền núi và Tây Nguyên.

Giá trị thứ ba nằm ở lịch sử giao thoa văn hóa. Sau những biến động chính trị nhiều thế kỷ, vùng đất này tiếp tục là nơi người Việt và các cộng đồng địa phương sinh sống, tạo nên diện mạo văn hóa Phú Yên hiện nay.

Vì vậy, Thành Hồ không nên chỉ được nhìn như một “thành cổ”. Đây là một hệ thống di tích phản ánh nhiều lớp lịch sử của một vùng đất.

17. Thành Hồ và hệ thống di tích Champa ở Phú Yên

Khi nghiên cứu Thành Hồ Phú Yên, cần đặt di tích trong mối liên hệ với các di tích Champa khác.

Gần vùng Tuy Hòa có Tháp Nhạn, bia Chợ Dinh và các dấu tích kiến trúc ở Núi Bà, Đông Tác cùng nhiều địa điểm khác.

Các di tích có niên đại khác nhau, cho thấy văn hóa Champa tại Phú Yên phát triển qua nhiều giai đoạn.

Thành Hồ giữ vị trí đặc biệt vì đây là một công trình thành lũy có quy mô lớn, trong khi nhiều di tích khác hiện chỉ còn phế tích tháp, bia hoặc tượng.

Sự kết hợp của các địa điểm giúp các nhà nghiên cứu hiểu rõ hơn về mạng lưới chính trị, kinh tế và tôn giáo của Champa ở khu vực.

18. Bảo tồn di tích Thành Hồ

Năm 2005, Bộ Văn hóa – Thông tin ban hành Quyết định số 36/2005/QĐ-BVHTT, xếp hạng Di tích khảo cổ Thành Hồ, xã Hòa Định Đông, huyện Phú Hòa, tỉnh Phú Yên là di tích quốc gia.

Việc xếp hạng tạo cơ sở pháp lý cho công tác bảo vệ và nghiên cứu di tích.

Tuy nhiên, bảo tồn một thành đất cổ là công việc phức tạp. Mưa, lũ, xói lở bờ sông, cây cối và tác động của con người đều có thể làm biến đổi bề mặt di tích.

Một số đoạn bờ thành đã bị sạt lở hoặc biến đổi theo thời gian. Vì vậy, công tác bảo tồn cần kết hợp giữa khảo cổ học, địa chất, thủy văn và quản lý cảnh quan.

Việc bảo tồn cũng cần hạn chế những hoạt động làm thay đổi cấu trúc đất của bờ thành. Những lớp đất tưởng như đơn giản lại có thể chứa thông tin khảo cổ quan trọng.

19. Thành Hồ Phú Yên trong giáo dục lịch sử

Một trong những giá trị lớn nhất của Thành Hồ Phú Yên là khả năng giúp học sinh và du khách tiếp cận lịch sử thông qua một di tích thực tế.

Thay vì chỉ đọc về Champa trong sách giáo khoa, người học có thể quan sát trực tiếp bờ thành, hào nước, địa hình sông và những dấu tích khảo cổ.

Qua đó, người học có thể hiểu rõ hơn mối quan hệ giữa địa lý và lịch sử. Một trung tâm chính trị không được xây dựng ngẫu nhiên mà thường gắn với nguồn nước, giao thông, sản xuất và khả năng phòng thủ.

Thành Hồ cũng giúp mở rộng cách nhìn về lịch sử Việt Nam. Lịch sử vùng đất hiện nay không chỉ được tạo nên bởi một cộng đồng duy nhất mà là kết quả của nhiều lớp cư dân và nhiều giai đoạn văn hóa.

20. Thành Hồ Phú Yên và sự thay đổi địa danh sau năm 2025

Đối với những bài viết lịch sử xuất bản hiện nay, cần phân biệt địa danh lịch sử với địa chỉ hành chính hiện tại.

Trong các hồ sơ di tích cũ, Thành Hồ được ghi ở xã Hòa Định Đông, huyện Phú Hòa, tỉnh Phú Yên.

Sau ngày 01/07/2025, huyện Phú Hòa không còn tồn tại như một đơn vị hành chính cấp huyện trong mô hình chính quyền địa phương hai cấp. Khu vực Hòa Định Đông được sắp xếp vào xã Phú Hòa 1, tỉnh Đắk Lắk.

Điều này không làm thay đổi tên di tích hay giá trị lịch sử của Thành Hồ. Khi nghiên cứu tài liệu cũ, người đọc vẫn sẽ gặp các địa danh Phú Yên, Hòa Định Đông và huyện Phú Hòa.

Cách ghi tốt nhất trên website lịch sử là sử dụng cả hai lớp thông tin: địa chỉ hiện nay và địa danh lịch sử. Điều này vừa giúp người đọc tìm được địa điểm hiện tại vừa không làm mất bối cảnh lịch sử của tư liệu cũ.

21. Các mốc thời gian quan trọng của Thành Hồ Phú Yên

22. Câu hỏi thường gặp về Thành Hồ Phú Yên

Thành Hồ Phú Yên nằm ở đâu?

Hiện nay, Thành Hồ Phú Yên nằm trên địa bàn xã Phú Hòa 1, tỉnh Đắk Lắk. Trong hồ sơ và tài liệu lịch sử trước năm 2025, di tích được ghi thuộc xã Hòa Định Đông, huyện Phú Hòa, tỉnh Phú Yên.

Thành Hồ Phú Yên có phải thành của người Champa không?

Các nghiên cứu khảo cổ và lịch sử xem Thành Hồ Phú Yên là một di tích quan trọng gắn với văn hóa Champa. Những dấu tích thành lũy, đồ gốm, vật liệu kiến trúc và tượng cổ là cơ sở quan trọng cho nhận định này.

Thành Hồ Phú Yên được xây dựng từ thế kỷ nào?

Niên đại của Thành Hồ vẫn còn được nghiên cứu. Các kết quả khai quật xác định nhiều hiện vật và dấu tích kiến trúc thuộc khoảng thế kỷ V–VII, nhưng một số học giả đề xuất khoảng niên đại rộng hơn, kéo dài tới các thế kỷ muộn.

Vì sao gọi là Thành Hồ?

Một cách giải thích phổ biến cho rằng bên trong thành có nhiều hồ nước, trong đó có những hồ được tạo ra do người xưa lấy đất để đắp thành. Vì vậy, dân gian gọi nơi đây là Thành Hồ.

Thành Hồ có diện tích bao nhiêu?

Khu vực di tích được giới thiệu với quy mô khoảng 1 km². Bờ thành phía đông còn khá rõ, dài khoảng 719 mét theo các tư liệu khảo sát hiện đại.

Thành Hồ có những phần nào?

Thành Hồ có các bờ thành chính theo hướng đông, tây, nam và bắc, cùng một bờ thành giữa chạy theo hướng bắc–nam chia khu vực thành thành nội và thành ngoại.

Thành Hồ được xếp hạng di tích quốc gia khi nào?

Ngày 08/09/2005, Bộ Văn hóa – Thông tin ban hành Quyết định số 36/2005/QĐ-BVHTT xếp hạng Di tích khảo cổ Thành Hồ, xã Hòa Định Đông, huyện Phú Hòa, tỉnh Phú Yên là di tích quốc gia.

Ai khảo sát Thành Hồ vào đầu thế kỷ XX?

Nhà khảo cổ và kiến trúc sư người Pháp Henri Parmentier là một trong những người sớm khảo sát và lập bản vẽ chi tiết về Thành Hồ.

Thành Hồ có liên quan đến Lương Văn Chánh không?

Có. Theo một số tư liệu địa phương, năm 1578, Quận công Lương Văn Chánh dẫn quân đánh lấy Thành Hồ; tướng Cao Các tử trận trong trận đánh này.

23. Giá trị nghiên cứu của Thành Hồ Phú Yên

Thành Hồ Phú Yên là nguồn tư liệu quan trọng để nghiên cứu lịch sử Champa và sự hình thành các trung tâm quyền lực ở miền Trung.

Quy mô thành lũy cho thấy nơi đây từng giữ vị trí quan trọng hơn một khu dân cư bình thường.

Các lớp đất, dấu vết tu bổ và hiện vật khảo cổ giúp các nhà nghiên cứu theo dõi quá trình biến đổi của di tích.

Đặc biệt, mối liên hệ giữa Thành Hồ với dòng sông Đà Rằng và vùng núi phía tây cung cấp nhiều thông tin về cách các trung tâm cổ tận dụng địa hình.

Việc tiếp tục khai quật và nghiên cứu trong tương lai có thể giúp làm rõ hơn niên đại, chức năng và phạm vi ảnh hưởng của Thành Hồ.

24. Bảo vệ cảnh quan và giá trị khảo cổ

Bảo tồn Thành Hồ Phú Yên không chỉ là giữ lại những bờ thành còn nhìn thấy trên mặt đất.

Phần quan trọng nhất của di tích nằm dưới lòng đất, nơi còn các lớp văn hóa và dấu tích kiến trúc chưa được khai quật.

Vì vậy, bất kỳ hoạt động xây dựng hoặc cải tạo lớn nào trong khu vực đều cần được cân nhắc để tránh làm mất thông tin khảo cổ.

Bên cạnh đó, hiện tượng sạt lở gần sông Đà Rằng cũng cần được quan tâm. Một số đoạn thành phía nam và phía đông đã chịu tác động của dòng sông qua thời gian.

Việc bảo vệ cảnh quan tự nhiên cũng giúp người tham quan hiểu được vì sao người xưa lựa chọn vị trí này để xây dựng một trung tâm lớn.

25. Kết luận

Thành Hồ Phú Yên là một trong những di tích khảo cổ quan trọng nhất của khu vực Nam Trung Bộ, gắn với lịch sử Champa và quá trình hình thành vùng đất Phú Yên.

Tòa thành nằm bên sông Đà Rằng, tại vị trí kết nối đồng bằng Tuy Hòa với vùng núi phía tây. Chính vị trí này tạo cho Thành Hồ giá trị đặc biệt về quân sự, giao thông và giao lưu văn hóa.

Các kết quả khảo cổ cho thấy những lớp kiến trúc và hiện vật quan trọng thuộc khoảng thế kỷ V–VII. Tuy nhiên, niên đại tổng thể của tòa thành vẫn còn những cách lý giải khác nhau và cần tiếp tục nghiên cứu.

Thành Hồ có hệ thống bờ thành lớn, hào nước, thành nội, thành ngoại và bờ thành giữa. Bên trong và xung quanh di tích còn phát hiện nhiều dấu tích kiến trúc, gốm và tượng cổ.

Năm 1578, theo một số tư liệu địa phương, Lương Văn Chánh đánh lấy Thành Hồ. Sau đó, quá trình khai phá và tổ chức vùng đất tiếp tục diễn ra, và năm 1611 phủ Phú Yên được thành lập.

Năm 2005, Thành Hồ được xếp hạng Di tích khảo cổ quốc gia. Đây là cơ sở quan trọng để tiếp tục nghiên cứu, bảo vệ và phát huy giá trị của di tích.

Ngày nay, địa điểm thuộc xã Phú Hòa 1, tỉnh Đắk Lắk, nhưng tên Thành Hồ Phú Yên vẫn mang giá trị lịch sử đặc biệt vì gắn với một giai đoạn lâu dài của vùng đất trước và trong quá trình hình thành Phú Yên.

Thành Hồ Phú Yên vì thế không chỉ là những bờ thành đất còn sót lại. Đây là một “tư liệu sống” giúp kết nối lịch sử Champa, lịch sử Phú Yên, lịch sử giao lưu Việt–Chăm và lịch sử của không gian Đà Rằng – Tây Nguyên qua nhiều thế kỷ.